کنگره هفتم علاوه بر تدوین و تصویب مقررات بیجینگ، در قطعنامه ۲۱ خود ضرورت تدوین قواعد ناظر بر حمایت از اطفال محروم از آزادی را مطرح کرد. در زمینه عالت کیفری اطفال، کنگره نهم در سال ۱۹۹۵ طی قطعنامه­ای با عنوان «اطفال به عنوان قربانیان و مباشران جرایم و برنامه سازمان ملل متحد در زمینه کیفری» از تصویب قواعد تا اعمال و اقدام و در جهت قواعد مصوّب پیشین سازمان ملل، بر پیشرفت اقدام­های جایگزین مجازات زندان، غیر­قضایی کردن رسیدگی به جرایم اطفال، روش­های جدید حل و فصل دعاوی در زمینه جرایم اطفال و نوجوانان، جبران خسارت مادی- معنوی اطفال بزهدیده، سرعت بخشیدن امدادرسانی و مددکاری اجتماعی به اطفال بزهدیده و حمایت قانونی، اقتصادی، اداری، بهداشتی، اجتماعی و پزشکی از آنان اشاره کرده است. که بر اساس قطعنامه در ۱۱۳/۴۵در مورخ ۱۴ دسامبر ۱۹۹۰ به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل متحد رسید.
 

۴-رهنمودهای سازمان ملل متحد برای پیشگیری از بزهکاری نوجوانان( رهنمودهای ریاض)
موضوع تهیه و تنظیم تدابیر ویژه پیشگیری از بزهکاری اطفال در سطح سازمان ملل متحد، برای اوّلین بار در قطعنامه مجمع عمومی به شماره ۳۵/۴۰ مورخ نوامبر ۱۹۸۵ مطرح و از شورای اقتصادی و اجتماعی تقاضا شد که قواعد و مقررات پیشگیری از بزهکاری اطفال را به منظور کمک به دولت­های عضو و اجرای سیاست­های خاص در زمینه بزهکاری آماده نماید و شورای اقتصادی و اجتماعی در قطعنامه شماره ۱۹۸۶ مورخ ۲۱ می ۱۹۸۶ از کنگره هشتم که در سال ۱۹۹۰ برگزار گردید درخواست کرد تا پیش بنویس قواعد پیشگیری از بزهکاری اطفال را به منظور تصویب در جلسات خود بررسی کند.کمیته پیشگیری از جرم و مبارزه با بزهکاری برای تهیّه و تدوین طرح مزبور مطالعات وسیعی با همکاری دبیر کل و با بهره گیری از نظرات کارشناسان مختلف آغاز نمود. مرکز عربی مطالعات امنیت و آموزش با همکاری دفتر سازمان ملل متحد،واقع در وین اجلاس نهایی کارشناسان برای تهیه و تدارک «اصول راهبردی ملل متّحد برای پیشگیری از بزهکاری اطفال» را در۲۸ فوریه تا اول مارس ۱۹۸۸ در ریاض برگزار نمود و مجمع عمومی سازمان ملل طی قطعنامه ۱۱۲/۴۵ در ۱۴ دسامبر ۱۹۹۰ اصول مزبور را تصویب کرد.[۱]

۵-حداقل قواعد و معیار سازمان ملل متحد برای قرارهای غیر جسمی( قواعد توکیو)
هدف اصلی قواعد خودداری از ارجاع اطفال به مراکز نگهداری در محیط بسته و اجرای مجازات­های جایگزین حبس می­باشد و سعی شده است با توجه به قواعد مذکور به هر نحو مقتضی برای مجازات اطفال بزهکار از قرارهای غیر حبسی استفاده گردد. از جمله این قرارها: مجازات شفاهی مانند نصیحت و توبیخ، تبرئه مشروط، جریمه های موقعیّتی، دستور مصادره یا سلب مالکیت، تعلیق یا تعویق حکم، نظارت آزمایشی و قضایی، دستور خدمت به جامعه، تحت نظر در منزل و… می باشد که طی قطعنامه شماره ۱۱۰/۴۵ مورخ ۱۴ دسامبر ۱۹۹۰ به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل متحد رسید.[۲]

فصل دوم:
 

سابقه تشکیل، ارکان و نقش کانون اصلاح و تربیت ایران
 

یکی از مسایل پیچیده و ناراحت کننده فعلی که توجه بسیاری از محققین،­ ­جرم­شناسان، روانشناسان و حقوقدانان را به خود معطوف کرده است، موضوع مجرمین کم سن و سال و یا به اصطلاح اطفال و نوجوانان معارض با قانون است، که روز به روز هم گسترش بیشتری می­یابد. بزهکاری یک پدیده زیستی – اجتماعی- روانی است که برای پیشگیری از آن اتخاذ تدابیر همه جانبه از سوی جامعه ضروری است (پیشگیری غیر کیفری). بویژه در مورد اطفال و نوجوانان که به لحاظ وضعیّت خاص روحی و جسمی، علاوه بر اعمال تدابیر پیشگیرانه افتراقی، می­بایست در یک اقدام گسترده مقدّم بر بزرگسالان قرار گیرند. بویژه توجّه خاص به اطفال و نوجوانان هنگامی بیشتر احساس می­شود که اطفال وارد قلمرو کیفری گردد و رفتار او موجب نقض قانون جزا شود. در این صورت او صرفاً به صورت یک طفل عادی مورد ملاحظه نبوده، بلکه عنوان فردی رفتار را با خود به همراه خواهد داشت. بنابراین باید چاره­ای اندیشید که چنین اطفالی، از چرخه معیوبی که در آن قرار دارند به سوی زندگی سالم و جهت دار هدایت گردند. عوامل مختلفی در بزهکاری اطفال و نوجوانان می ­تواند دخالت داشته باشد ولی با توجّه به سن کم آنها و قرار گرفتن در مرحله آغازین زندگی نیازمند توجّه و اقدامات اساسی هستند. اطفالی که ناخواسته مرتکب جرم شدند اغلب بزه دیده از جرم هستند و برای بازگرداندن آنها به جامعه و دور کردن آنها از محیط جرم زا چاره ای نیست جز ایجاد مکانی برای اصلاح و تربیت.

برای هماهنگی در اجرای مصوبات مجمع عمومی سازمان ملل در ۱۰ آذر ۱۳۳۸ قانون تشکیل دادگاه­های اطفال بزهکار به تصویب مجلس شورای ملی رسید. صلاحیّت رسیدگی به کلّیه جرایم اطفالی که سن آنها بیش از ۶ سال تمام تا ۱۸ سال تمام بود به دادگاه اطفال محول گردید. قانون مذکور به علت عدم امکانات به مورد اجرا گذاشته نشد تا اینکه در سال ۱۳۴۷ با افتتاح کانون اصلاح و تربیت اوّلین دادگاه اطفال در تهران عملاً کار خود را آغاز نمود.

بر اساس ماده ۲۲ قانون مربوط به تشکیل دادگاه اطفال بزهکار مصوب سال ۱۳۳۸ مقرر شد «­در مقرّ هر دادگاه اطفال برای اجرای قانون مذکور یک کانون اصلاح و تربیت از طریق وزارت دادگستری تاسیس گردد و در نقاطی هم که دارالتادیب تاسیس شده، موسّسه مذکور به کانون اصلاح و تربیت تبدیل گردد.»

آیین نامه اجرایی سازمان کانون اصلاح و تربیت در تاریخ ۹/۷/۱۳۴۷ در چهار فصل شامل ۴۹ ماده و ۹ تبصره به تصویب رسید. این کانون در تهران از سال ۱۳۴۷ رسماً آغاز به کار کرد تا این که پس از پیروزی انقلاب اسلامی مقرّرات قانون مجازات تغییر یافت و در ماده ۲۶ راجع به مجازات اسلامی اشاره به کانون اصلاح و تربیت گردید. بدین ترتیب وجود سازمانی به نام «کانون اصلاح و تربیت» مورد تاکید قانون­گذاری قرار گرفت و کماکان ابقا گردید .کانون اصلاح و تربیت که در سال ۱۳۴۷ برای اوّلین بار در تهران تشکیل شده بود پس از مدتی ماهیّت اصلی خود را از دست داد و حتی هدف اصلی آن (اصلاح کودک، ایجاد ارتباط بین قاضی و کودک بزهکار برای اتّخاذ تصمیم جدید) هم عقیم ماند.

این کانون در سال ۱۳۵۷ مجدداً به شکل دیگری تشکیل می گردد، ولی این بار نیز در راستای تحقق اهداف آن با مشکل مواجه می شود. زیرا گذشت زمان و ایجاد وقفه باعث از دست دادن مسئولان مجرّب و تعلیم دیده شده بود و از طرفی دیگر، سازمان­دهی درست و اصولی وجود نداشت.

این کانون در سال ۱۳۷۰ مورد ارزیابی علمی قرار گرفت و از سال ۱۳۷۲ تحوّلات جدیدی در آن بوجود آمد. کانون مذکور به موجب تبدیل شورای سرپرستی زندانها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور به« سازمان زندانها و اقدامات تامینی و تربیتی» مصوب ۱۷/۱۱/۱۳۶۴ و ماده ۱۸ آیین نامه قانونی و مقرراتی اجرایی سازمان زندان­ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور مصوب ۷/۱/۱۳۷۲ تحت نظارت سازمان زندان­ها اداره و نگهداری شد. با تصمیم مسئولین سازمان زندان­ها و به منظور وحدت رویه در سراسر کشور، از سه ماهه سوم ۱۳۷۴ اداره جدید کانون اصلاح و تربیت تحت پوشش و سرپرستی «مرکز آموزش و پژوهشی» سازمان زندانها و اقدامات تامینی و تربیتی قرار گرفت که از این زمان به بعد شاهد تغییرات و تحولات ساختاری زیادی گردید. نهایتاً در مورّخ ۱۳/۲/۱۳۷۸ مرکز مراقبت بعد از خروج کودکان و نوجوانان در جوار کانون اصلاح و تربیت مطابق آیین نامه اجرایی تاسیس گردید.

مطابق آیین­نامه اجرایی کانون اصلاح و تربیت اطفالی که با حکم مراجع قضایی به کانون اصلاح و تربیت فرستاده می­شوند موظف هستند که طبق برنامه کانون در هر هفته ۳۶ ساعت در کلاس­های درسی یا در کارگاه­های موجود در کانون به تحصیل یا حرفه­آموزی اشتغال داشته باشند و حداقل روزی یک ساعت ورزش نمایند.[۱] آموزگاران و مربیان موظف به تدریس، تعلیم، تربیت و تهذیب اخلاقی اطفال هستند و طبق برنامه ای که از طرف مدیر کانون با جلب نظر متخصصین مربوط و تایید اداره خدمات اجتماعی و تصویب وزارت دادگستری تنظیم می شود، عمل خواهند نمود.[۲]
مطابق ماده ۲۸ کنوانسیون حقوق اطفال مصوب ۲۰ نوامبر ۱۹۸۹،آموزش تحصیلی و حرفه ای جزو حقوق مسلم اطفال می­باشد و مربیان آموزش علمی و حرفه­ای برای اعتلای سطح معلومات و آشنایی با پیشرفت­های فنی، علمی و کسب مهارت باید تلاش نمایند. مدرسه کانون در هر مقطع تحصیلی دارای اسم مشخصی می­باشد. در مقطع ابتدایی با نام دبستان کانون و در مقطع راهنمایی و پیش دانشگاهی با نام کانون ایران انجام فعالیت می­ کند.مدرسه کانون اصلاح و تربیت همانگونه که اشاره شد تحت پوشش آموزش و پرورش منطقه ۵ تهران می­باشد و معلمان نیز به تبع آن از طرف آموزش و پرورش انتخاب می­گردند.کلاس­های مقطع ابتدایی وراهنمایی قبل از ظهر و کلاس­های دبیرستان بعد از ظهر برگزار می­گردد. مددجویان خارجی نیز حق تحصیل در مدارس کانون را دارند. برای ادامه تحصیل نیاز به ارائه پرونده قبلی تحصیلی توسط والدین یا ملاقات کنندگان می­باشد. در صورتی که مددجویان دارای پدر و مادر نباشد و یا ملاقات کننده ای نداشته باشد اخذ پرونده تحصیلی قبلی توسط مدیر مدرسه از محل تحصیل قبل انجام خواهد شد.

مددجویان هفته ای ۲ ساعت زنگ تربیت بدنی دارند که مربی آن نیز از طرق آموزش و پرورش منطقه مزبور انتخاب می­گردد. به طور کلی می­توان گفت تمام شرایط و استاندارهایی که در مدارس عادّی برای آموزش علمی و تربیتی دانش آموزان اجرا می­گردد در مدرسه کانون نیز تمامی آن استانداردها رعایت می­شود. اگر مددجویی در امتحانات نهایی شرکت نماید و موفق به اخذ نمره قبولی گردد، کارنامه قبولی از طریق آموزش و پرورش صادر می شود و به هیچ عنوان در آن به اخذ مدرک از طریق مدرسه کانون اصلاح و تربیت اشاره نمی­گردد.

هرگاه مددجویی در فصل امتحانات به کانون فرستاده شود، حق شرکت در امتحانات نهایی را خواهد داشت و اگر مددجویی قبل از اتمام تحصیلی از کانون آزاد گردد می تواند با هماهنگی لازم تا پایان سال تحصیلی به تحصیل در مدرسه کانون ادامه دهد.

عادت دادن اطفال و نوجوانان به کار، آموزش علمی یا حرفه ای، رعایت نظم و مقررات، قبول مسئولیت ، تغییر دادن طرز فکر ، امیدوار کردن آنها به زندگی عادی اجتماعی، تنظیم برنامه های هنری در بازگشت مجدد آنها به آغوش جامعه بسیار موثر خواهد بود.

۲- برنامه های کمیته فرهنگی و تربیتی
کمیته ای تحت عنوان کمیته فرهنگی و هنری در کانون اصلاح و تربیت ایجاد گردیده است که مددجویان را در زمینه نقاشی، خطاطی، نشریه، اردوهای زیارتی و … مورد آموزش قرار می دهد. یکی از ارکان عمده پیشرفت جامعه و نیروهای موثر در ترقی  تعالی هر کشور، نوجوانان و جوانان هستند. شایان ذکر است که نوجوانان و جوانان باید از حیث اخلاق و آداب اجتماعی و معاشرت و طرز برخورد با مسائل و فرهنگ جامعه و رعایت نظم و انضباط، زیر نظر افراد متخصص و مربیان مخصوصی قرار بگیرند.کمیته فرهنگی و تربیتی سعی دارد با انتقال ارزشها و هنجارهای پذیرفته شده جامعه به مددجو و تغییر ذهنیت او نسبت به فرهنگ جامعه آنها را مجدداً جامعه پذیر نماید. نقطه تعالی هر جامعه در گروی ارتقای سطح فرهنگ آن جامعه می باشد و این امر میسر نمی­ شود مگر با همکاری مددجویان با متخصصان در این امور.

۳-تربیت بدنی
امروزه ورزش به عنوان یک سرگرمی و تفنّن به عنوان یک نیاز و ضرورت برای افراد جامعه مورد توجه می باشد. ورزش و تربیت بدنی به سیاق هر علم دیگر دارای مبانی و اصولی می­باشد که رعایت آنها می تواند فرد یا افراد را به پیشرفت، کمال و ترقی برساند. خواص و ویژگی های علمی ورزش در ابعاد فرهنگی و اجتماعی بارز و روشن است به گونه ای که در بهداشت و سلامت جسم، نشاط و طیّب خاطر و آموزش اخلاقی و اجتماعی نقش موثر ایفا می نماید. به همین جهت است که کشورهای مختلف جهان در قوانین موضوعه خود،جایگاه ویژه ای را برای تربیت بدنی و ورزش زندانیان پیش بینی نموده اند. همچنین در جهان امروز از ورزش به عنوان وسیله درمانی یا توان بخشی برای کسانی که به هردلیل از مسیر عادی خارج شده اند و دچار نقصان در زمینه های جسمی و روحی شده اند بکار می رود. ورزش در زندان نیز جزو همین مقوله است. اگر قبول کنیم که مجرمین و بزهکاران افرادی هستندکه به دلیل مختلف و متعدّد از مسیرهای فطری و طبیعت انسانی خود دور شده ­اند و از نظر جسمی و روحی نیاز به تقویت و بازپروری دارند، ناگزیر برای اصلاح و تربیت و بازتوانی آنها باید به ورزش و تربیت بدنی به عنوان عامل اصلی در نظر گرفته شود.[۳]در همین خصوص به منظور سلامت جسم و روح محکومان، اجرای برنامه ­های ورزش صبحگاهی در زندانها برای مددجویانی که قادر به انجام ورزش می­باشند، اجباری است. بنابراین برنامه­ای

برای آنها تنظیم می شود که با توجه به برنامه های تنظیمی و وضعیت آب و هوا دست کم در هوای آزاد ورزش نمایند.[۴]

کانون اصلاح و تربیت نیز از این امر مستثنی نیست و دارای اماکن بزرگ ورزشی شامل سالن کشتی، سالن فوتسال، زمین چمن و استخر روباز می باشد که برای کسب مهارت و نشاط برای تمامی مددجویان علاقه مند قابل استفاده است. در این اماکن برنامه های ورشی متعدد شامل: فوتبال، فوتسال،کشتی، هندبال، والیبال، بسکتبال، پینگ پنگ، بدن سازی، دارت و شنا وجود دارد، که مددجویان علاقه مند به هر یک از رشته­های ورزشی مذکور می توانند طبق برنامه کانون و زیر نظر مسئولین و مربیان هر رشته خاص از آنها استفاده نمایند.

کانون دارای تیم های مختلف ورزشی است که در مسابقات با حریفان در محیط کانون یا خارج از آن و حتّی در شهرهای مختلف در جشنواره های ورزشی شرکت و به رقابت می­پردازند.

برای استفاده از امکانات ورزشی همانگونه که قبلاً گفتیم با توجه به اینکه مددجویان به پنج گروه تقسیم می­شوند. هر گروه با توجه به برنامه ­های کانون در طول هفته در ساعت معین برای انجام فعالیت­های ورزشی به سالن می روند. در سالن ورزشی لباس و امکانات ورزشی در اختیار مددجویان قرار می گیرد.[۵] اطفال کمتر از ۱۴ سال که در خوابگاه­های جداگانه از اطفال بزرگسال نگهداری می­شوند آنها مطابق برنامه کانون و زیر نظر مسئولین و مربیان تربیت بدنی می تواند از امکانات ورزشی استفاده نمایند.

۴-فرهنگی و مذهبی
هدف از نگهداری مددجویان در کانون اصلاح و تربیت، شناخت علت و زمینه های ارتکاب جرم و اصلاح و تربیت آنها می باشد. با شناخت علّت­ها و درمان آن مددجو می تواند دوباره به آغوش جامعه و محیط عادی زندگی خود باز گردد. به همین جهت و برای تعالی بخشیدن به فرهنگ و کارهای فرهنگی و هنری، کانون برنامه ­های فرهنگی و هنری مختلفی را برای مددجویان برنامه ریزی کرده است. از جمله فعالیت های فرهنگی می­توان به مراسم مذهبی و معنوی اشاره کرد. در این مراسم مربیان و روحانیون واجد شرایط به آموزش قرآن، احکام و اخلاق و عقاید می­پردازند و هم چنین برپایی مجالس وعظ و سخنرانی به مناسبت های مختلف، اقامه نماز­های یومیّه به شیوه جماعت، برگزاری مراسم دعا( دعای توسل، دعای کمیل، زیارت عاشورا و …)، برگزاری کلاس­های معارف اسلامی ، فرستادن مددجویان برای انجام مراسم سوگواری محرّم به مساجد و تکیه های اطراف کانون اصلاح و تربیت از جمله برنامه های مذهبی و معنوی کانون اصلاح و تربیت است. ماده ۱۴۹آیین نامه اجرایی سازمان زندان ها هر محکومی که دارای یکی از ادیان رسمی کشور باشد می تواند در آسایشگاه عمومی یا انفرادی خود یک جلد کتاب آسمانی، کتاب دعا، سجاده و مهر نماز برای اجرای امور واجب خود نگهداری نماید.

از جمله فعالیت های هنری که در محیط کانون انجام می گیرد شامل گروه سرود، تئاتر، آموزش خطّاطی، آموزش نقاشی، موسیقی، نشریه و سینما می­باشد. واحد هنری زیر مجموعه اداره فرهنگی کانون است. مددجویان علاقه مند به کارهای هنری به کارهای هنری با تایید شورای طبقه بندی به قسمت­های هنری برای آموزش و تعلیم فرستاده می­شود و زیر نظر مربیان در قسمت های مختلف آموزش کلاسیک می بینند. در طول هفته دوبار فیلم­های سینمایی برای تمام مددجویان در سالن سینما پخش می شود. از فعالیت­های دیگر فرهنگی و هنری می توان به برگزاری اردوهای تفریحی، زیارتی و ورزشی اشاره نمود. به منظور رفع کسالت و خستگی و تقویت روحیه مددجویان، برنامه ­های تفریحی تحت عنوان اردو پیش ­بینی و برگزار می­گردد.

افراد شرکت کننده در اردو به پیشنهاد مربیان و مسئولین خوابگاه و از طریق رئیس اداره امور فرهنگی به شورای طبقه بندی معرفی و در صورت تایید شورا و اخذ مجوز قضایی به اردو اعزام می­شوند. داشتن حسن اخلاق و رفتار، شرکت در کلاس های درسی، کارگاه­ها و مسئولیت­ پذیری از شرایط انتخاب مددجویان برای اردو می باشد.

مطابق ماده ۱۴۴ آیین نامه اجرایی سازمان زندانها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور، هر موسسه یا زندان با جلب همکاری وزارتخانه­ها، سازمانها و نهادها، کتابخانه مجهزی با توجه به تعداد محکومان تاسیس کرده و کتاب­های علمی، مذهبی، اخلاقی، و فنی در حد نیاز برای مطالعه در اختیار آنها قرار دهد. محکومان می­توانند در ساعات معین به کتابخانه مراجعه نمایند و با اجازه مسئولان کتابخانه، کتاب مورد علاقه خود را به امانت ببرند. استفاده از مجله  روزنامه مجاز در داخل موسسه یا زندان مانعی ندارد.کانون اصلاح و تربیت نیز از این امر مستثنی نیست و کتاب­خانه­ای برای استفاد مددجویان مهیّا کرده است. با همکاری اداره فرهنگی و هنری کانون مددجویان می توانند نشریه و خلاصه نویسی داستان را زیر نظر مربیان انجام بدهند.

[۱] -ماده ۱۰ آیین نامه اجرایی کانون اصلاح و تربیت مصوب مهرماه۱۳۴۷٫

 
الف- تدابیر کمیته بهداشت و درمان و تغذیه
مطابق ماده۱۱۰ آیین نامه اجرایی سازمان زندانها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور« بهداری موسسه یا زندان مکلف است برای پیشگیری از سرایت بیماری­های واگیردار مانند بیماری­های آمیزشی، سل، ایدز و نظایر آن وارد عمل شده، با بهره گرفتن از همکاری و کمک مالی و فنی وزارتخانه­ها و موسّسات و انجمن­ها نسبت به تهیه محل و دارو برای درمان کامل بیماران یاد شده و هم چنین معتادان مواد مخدر یا الکل اقدام نماید.» کانون اصلاح و تربیت نیز برای حفظ سلامت جسمی و روانی مددجویان اقدام به ایجاد بهداری و بخش روانشناسی کرده است و با ارائه برنامه غذایی استاندارد و مورد تایید کارشناسان و متخصصین امور تغذیه به آشپزخانه برنامه غذایی مدوّن ابلاغ نموده ­اند.

۱-مشاوره و روان درمانی مددجویان و خانواده آنها
روانشناسی در حفظ آرامش روانی و تسکین آلام درونی اطفال و نوجوانان نقش بسیار مهمی را بر عهده دارد. روانشناس باید با بهره گرفتن از نتایج تحقیق و پژوهش اجتماعی، علل نارضایتی روانی و عدم سازگاری اجتماعی محکومان را مورد بررسی قرار دهد و برای درمان آنان اقدامات مقتضی را به عمل آورد. روانشناس به عنوان یک علم در بهزیستی جوامع انسانی نقش بس مهم یافته است و امروزه نقشی ارزنده در ارتباط با جرم و مجرم در جوامع دارا می­باشد.

روانشناس برای رسیدن به اهداف زیر تحقیق و تلاش می­نماید:

بررسی زمینه های روانی بروز جرم و تلاش جهت رفع این زمینه­ها، عمدتاً از طریق ارتقا سطح بهداشت روانی ممکن می­گردد؛
هماهنگی در مراحل قضایی از طریق شناخت شخصیت مجرم و انگیزه­های او و داشتن ارتباط تنگاتنگ با محاکم قضایی جهت شناخت بهتر و روند دقیق برای مجازات مناسب؛
خدمات­دهی در ندامتگاه­ها و بویژه در کانون اصلاح و تربیت؛
مهیا نمودن پذیرش اجتماعی و رفع مسایل مجرم پس از ترخیص و کمک به تامین بهداشت روانی او در نهایت ایجاد دیدگاهی در او نسبت به خود و دنیا و داشتن درکی واقع بینانه به امور خود.[۱]
روانشناس با انجام مصاحبه تشخیصی، آزمونهای شخصیتی، مشاوره فردی و گروهی، مشاوره خانوادگی و آموزش مهارت های زندگی سعی دارد که علّت­های ارتکاب جرم را در طفل بزهکار کشف نماید و با توجه به عواملی که در ارتکاب بزه موثر بوده راه های اصلاحی و درمانی مقتضی تجویز نماید تا فرد بزهکار هر چه سریعتر اصلاح شده و به زندگی عادی خود در اجتماع بازگردد.

هر یک از گروه­های پنجگانه در کانون اصلاح و تربیت یک نفر روانشناس متخصص دارند که هر روز از گروه خور بازدید به عمل می­آورد و کلاس­های مشاوره و آموزش مهارت های زندگی را به صورت گروهی و فردی برگزار می­ کند. هر یک از مددجویان که در هنگام تشکیل پرونده شخصیتی مشخص شده دارای اختلال روانی است به طور مرتب توسط روانشناس گروه مورد مشاوره قرار می­گیرد و نسبت به بقیه مددجویان در اولویت درمانی بالاتری قرار دارد. روانشناس برای چنین افرادی، برای تغییر در وضعیت روانی و بهبود وضعیت او برنامه اصلاحی خاصّی را تهیه و پیشنهاد و اعمال می­ کند. روانشناسان هر روز بعد از ظهر در سالن ملاقات حاضر می­شوند و با خانواده مددجویان نیز مشاوره می­ کنند و اگر اطلاع یابند که علّت بزهکاری اطفال به اختلالات روانی والدین برمی­گردد، اقدام به ارائه راهکارهای درمانی برای آنها نیز می­

کنند تا با رفع مشکلات روانی خانواده مددجو، آنها مجدداً بتوانند در کنار هم به زندگی ادامه بدهند.

۲-مراقبت های پزشکی و بهداشتی
مطابق مادع ۱۱۱ آیین نامه اجرایی سازمان زندانها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور« بهداری موسسه یا زندان موظف است از محکوم تازه وارد معاینه های کامل پزشکی به عمل آورده، در صورت لزوم با انجام آزمایش های تشخیص طبی برنامه ریزی و حسب مورد نسبت به درمان یا معرفی وی به مراکز مربوط اقدام نماید. کلیه اقدام های پزشکی باید در پرونده محکوم درج گردد.» در کانون اصلاح و تربیت واحد بهداشت و درمان وجود دارد و مددجویان پس از ورود به کانون توسط پزشک مورد معاینه قرار می­گیرند و چنانچه به بیماری خاص مبتلا باشند یا از دارویی به طور دائم استفاده می­ کنند بلافاصله بایستی پزشک کانون را مطّلع نماید. در طول مدت نگهداری چنانچه مددجویی بیمار شود حق مراجعه به بهداری را در تمام ساعات شبانه روزی با هماهنگی مراقبین خواهد داشت. اگر بیماری مددجو قابل درمان در بهداری محل نگهداری باشد پزشک کانون اقدام به مداوا خواهد نمود. ولی اگر بیماری و یا شکستگی خارج از توان بهداری محل نگهداری باشد و یا اینکه بیمار نیاز به عمل جراحی اورژانسی داشته باشد بعد از انجام هماهنگی­های لازم بیمار به بیمارستان خارج از کانون توسط مراقبین انتظامی اعزام خواهد شد. به منظور تسریع در امر پذیرش اداره کل زندانهای استان تهران با برخی از بیمارستانهای خارج از زندانها و کانون های اصلاح و تربیت قرارداد همکاری امضا می­نماید.

پزشک بهداری کانون در هر روز سه وعده از وضعیت خوابگاهها و گروه ها بازدید به عمل می­آورد و در طول روز ۲ تا ۳ ساعت به معاینه و مداوای مددجویان در محل خوابگاه آنها می ­پردازد. سه روز در طول هر هفته مددجویان توسط ارتوپد، چشم پزشک و دندان پزشک مورد معاینه قرار می­گیرند.

از جمله برنامه هایی که برای پیشگیری توسط بهداری کانون انجام می­گیرد عبارتند از:

برنامه ­های آموزشی فردی و گروهی در غالب کلاس­های آموزشی بهداشتی که همه روزه در ساعت معین برگزار می­شود؛
تشکیل کلینیک مثلّثی برای آموزش در مورد بیماری­های ایدز، بیماری­های مراقبتی، اعتیاد، هپاتیت و…؛
تشکیل کلاس­هایی در مورد آثار زیان بار مواد مخدر و کلاس NA برای کسانی که اعتیاد سنگین به مواد مخدر دارند؛
آموزش در خصوص حفظ بهداشت عمومی خوابگاه­ها و تعویض و شستشوی به موقع پتوها؛
آموزش در خصوص بیماری های واگیردار و مشکلات بهداشتی که در مراکز پر تجمع زیاد اتفاق می­افتد؛
بهداری کانون در صورت شیوع بیماری های واگیردار اقدام به واکسیناسیون مددجویان می­ کند و برای پیشگیری اقدام به گندزدایی، جرم­زدایی و سم­پاشی خوابگاه­های مددجویان می­نماید.

در خصوص مراقبت های بهداشتی به هنگام ورود به کانون بسته­ای بهداشتی شامل مسواک، خمیردندان، حوله، صابون، شامپو، و لباس زیر در اختیار مددجویان قرار می دهند. هنگامی که مددجو را از واحد پذیرش و تشخیص به خوابگاه انتقال می­ دهند یک بسته لوازم شامل روبالشتی، به تعداد کافی ملحفه در اختیار آنها می­گذارند.

۱-۲-برنامه ­های روزانه و تغذیه
در دستورالعمل اجرایی قسمت اصلاح و تربیت برای مددجویان برنامه روزانه تهیه و برطبق آن برنامه فعالیتهای روزانه را انجام می­ دهند. برنامه روزانه کانون اصلاح و تربیت به شرح ذیل است:

هر روز ۶ صبح بیدار باش و از ساعت ۶ الی ۲۵/۶ مددجویان نماز صبح می­خوانند و تا ساعت ۴۰/۶ دقیقه باید نظافت شخصی را با نظارت مربیان انجام بدهند. ساعت ۴۰/۶ الی ۳۰/۷ زمان صرف صبحانه و به مدت پانزده دقیقه ورزش صبحگاهی اجباری برای مددجویان در نظر گرفته شده است. از ساعت ۸ تا ساعت ۱۲ مراقبین مددجویان را به گروه های مختلف تقسیم و به کارگاهها، مدارس و کلاس های درس می­برند، بعد از اتمام کلاس ها مددجویان نماز ظهر را به صورت جماعت می­خوانند و ساعت ۳۰/۱۲ دقیقه زمان صرف نهار می باشد. بعد از ظهر مددجویان برطبق برنامه تنظیمی می­توانند از سالن ورزشی، مطالعه آزاد و هواخوری، ملاقات و … استفاده کنند. بعد از ادای نماز جماعت مغرب و عشا با توجه به نیمه اول یا نیمه دوم فصل ساعت ۳۰/۱۹ یا ۱۹ به صرف شام می­روند.ساعت ۲۲ زمان خاموشی است. در ضمن نیم ساعت قبل از خاموشی باید نظافت خوابگاه هر شب انجام بگیرد.

طرز تنظیم برنامه غذایی اطفال و نوجوانان که در حال رشد جسمی هستند، یکی از مسایل مهم و قابل توجه است. غذا بایستی متناسب با فصول سال و با توجه به موقعیت جغرافیایی محل نگهداری تهیه و برای تقویت جسمی اطفال و نوجوانان متضمن کالری مورد نیاز بدن آنها باشد. یک شخص عادی در موقع استراحت حداقل به ۲۰۰۰ کالری و در موقع کار و فعالیت به ۲۷۰۰۰ کالری نیاز دارد. غذای روزانه طبق آیین­نامه هر زندان باید سه وعده (­صبحانه، نهار، شام) توزیع گردد.[۲]

حداقل برنامه غذایی عبارت است از: نان، پنیر و چای برای صبحانه و نهار و شام، سبزیجات تازه یا خشک، برنج، سیب زمینی، پیاز، حبوبات، انواع لبنیات، تخم مرغ و میوه فصل می باشد و در هر هفته حداقل سه بار به محکومان نهار و شام با گوشت داده می شود. نوع غذا برای کلیه محکومان طبق برنامه تنظیمی در اوایل هر سال به مدت یک سال طبخ و توزیع ­می­گردد.

داخل هر موسسه یا محل نگهداری فروشگاه هایی وجود دارد که مددجویان می­توانند مایحتاج خود را از آنجا خرید نماید. با توجه به اینکه مددجویان حق نگهداری پول در کانون را ندارند به همین خاطر برای آنها ثمین کارت صادر و پول به حسابشان واریز می­گردد و از طریق آن می توانند از فروشگاه خرید نمایند. نظافت آشپزخانه، سالن غذاخوری، شستشو و خشک کردن ظروف و لوازم آنها بدون تبعیض و براساس برنامه تنظیمی توسط مسئولین به عهده کلیه محکومان می­باشد.[۳]

۲-۲-نحوه اطلاع­رسانی به پرسنل و مددجویان
برای سهولت کار و هماهنگی میان بخشهای مختلف کانون اصلاح و تربیت، بخشی به عنوان بخش روابط عمومی و اطلاع­رسانی به پرسنل و مددجویان ایجاد گردیده است. از جمله وظایفی که روابط عمومی برعهده دارد عبارتند از:

اطلاع رسانی در خصوص شیوع و پیشگیری از بیماری­های پر خطر نظیر ایدز، هپاتیت و بیماری­های واگیردار از طریق نوشتن و الحاق در تابلو اعلانات هر قسمت؛
اطلاع رسانی به پرسنل رسمی و پرسنل وظیفه در خصوص برگزاری کلاس­های آموزش دوره­ای با تعیین زمان دقیق آن؛
اطلاع­رسانی در خصوص اعیاد و جشن ها و عزاداری با تهیه و نوشتن پلاکارد و نصب آن در جلوی درب­های ورودی؛
اطلا­رسانی در خصوص بازدید دانشجویان و مقامات قضایی و یا سازمان های بین المللی از کانون اصلاح و تربیت؛
اطلاع­رسانی از طریق سایت کامپیوتری؛
اطلاع­رسانی به مددجویان آزاد شده در خصوص زمان برگزاری آزمون های نهایی؛
اطلاع­رسانی در خصوص شرایط ملاقات کننده و ملاقات شونده و مدت زمان ملاقات؛
اطلاع­رسانی در خصوص بیماری یا فوت مددجو به خانواده و بستگان آنها؛
اطلاع­رسانی به پرسنل و کارکنان در خصوص رعایت و حفاظت و ندادن اطلاعات به صورت تلفنی و..
 

ب- وظایف مسئئولین کانون اصلاح و تربیت
در ماده ۱۱ آیین نامه اجرایی کانون اصلاح و تربیت پیش بینی شده که « کانون اصلاح و تربیت در هر حوزه دارای یک نفر مدیر و برای هر یک از قسمت های آموزش، نگهداری موقت، اصلاح و تربیت و زندان دارای یک نفر مسئول خواهد بود و تعداد کافی پزشک، روانشناس، روانپزشک، متخصص، مددکار اجتماعی، مربی، آموزگار،آموزگار تعلیمات حرفه ای، کارمند دفتری، پزشکیار و مراقب تربیتی و انتخابی در اختیار خواهد داشت.» با توجه به اینکه در صفحات قبل در خصوص وظایف برخی از مسئولین توضیحاتی داده شده از تکرار آن پرهیز می­کنیم و در ادامه به وظایف مدیر کانون، مددکاران اجتماعی و مراقبین انتظامی و تربیتی خواهیم پرداخت.

۱-وظایف مدیر کانون
رئیس کانون اصلاح و تربیت تحت نظارت و سرپرستی مقام مافوق  انجام وظایف و مسئولیت های مشروحه ذیل را برعهده دارد:

کسب برنامه کار از رئیس سازمان زندان های کل استان؛

از اساسی­ترین فعالیت های مرکز مراقبت بعد از خروج مشاوره و خدمات درمانی است. این بخش یکی از پرکاربردترین و حساس­ترین بخش های واحد خدمات اجتماعی است که وظیفه جامعه پذیری مجدد مددجویان را دارد که به انحا و دلایل مختلف در جریان جامعه پذیری و اجتماعی شدن آنان خلل وارد شده و به کمک مددکاران و مشاوران روانی، حقوقی، اجتماعی و خانوادگی مجدداً در مسیر صحیح جامعه هدایت شوند، اهم وظایف این بخش شامل:
مشاوره خانوادگی، شغلی، اجتماعی، حقوقی، روانی، ترک اعتیاد، ازدواج، خدمت نظام وظیفه و…؛
ارائه خدمات مالی و حمایتی به مددجویان نیازمند، جهت ارتزاق و امرار معاش، کمک هزینه زندگی، کمک هزینه آموزشی، اسکان دائم (­ودیعه سپاری و اجاره محل سکونت یا کار) خرید وسایل زندگی، کمک هزینه ازدواج و غیره..؛
نظارت بر حسن رفتار مددجو و ارتا سطح دانش، فرهنگ و بینش آنان در زمینه های علمی، فرهنگی و اجتماعی از طریق آموزش­های مرکز و برگزاری اردوهای زیارتی و سیاحتی و اردوهای تفریحی برای مددجویان و خانواده آنها؛
تقویت اعتماد به نفس و ایجاد انگیزه میان مددجویان توسط روانشناس مرکز و مشاوره­های روانی؛
ایجاد روحیه صبر و امید به آینده ای روشن و تلاش در جهت شکوفایی استعدادهای نهفته مددجویان؛
تلاش در جهت تغییر نگرش و بازسازی شخصیت مددجویان با بهره گرفتن از مشاوره­ای بالینی و روان­درمانی؛
فراهم آوردن زمینه بازگشت مجدّد و آبرومندانه زندانیان به زندگی سالم اجتماعی و تسهیل شرایط پذیرش آنان در خارج از زندان با مشاوره­های اجتماعی خانوادگی و روانی با همسر، فرزندان، والدین، اقوام ، آشنایان، محیط کار و تحصیل توسط مددکاران اجتماعی و روانشناس مرکز؛
اظهار نظر کارشناسی در مورد وضعیت اقتصادی، اجتماعی، خانوادگی، روانی و حقوقی توسط مددکاران اجتماعی و مشاوران در این بخش از واحد خدمات اجتماعی؛
تهیه گزارش مددکاری اجتماعی و تکمیل پرونده شخصیت در حین مذاکره و مشاوره با مددجو؛
همکاری و تعامل با سازمان های بین ­المللی از جمله یونیسف و ارگانهای داخلی؛
تلاش جهت برطرف نمودن موانع تحصیلی و آموزشی مددجو و خانواده مددجو و پیگیری آن توسط مددکاران در مراکز آموزشی؛
آنچه که گفته شده شرح وظایف بخش خدمات مشاوره و مددکاری اجتماعی بود، ولی در عمل به علّت کم بودن نیروهای متخصص و امکانات مالی و بودجه مورد نیاز عملاً مرکز مراقبت بعد از خروج نمی­تواند خود را به نحواحسن انجام دهد. به خاطر بالا بودن آمار ورودی و خروجی مددجویان به کانون اصلاح و تربیت و شهرستانی بودن بسیاری از مددجویان باعث شده که مرکز مراقبت نتواند همه آنها را تحت پوشش و حمایت خود قرار بدهد. در بسیاری از موارد هم مددجویان به علّت عدم آگاهی از وجود چنین مرکزی و حمایت­های آن از مراجعه به آنجا خودداری می­نمایند.با توجه به وظایف و خدمات ارائه شده در مرکز مراقبت بعد از خروج به نظر می­رسد این مرکز بیش از قسمت نگهداری و اصلاح و تربیت در داخل محیط کانون در جامعه پذیری و عدم بازگشت مددجویان نقش دارد. به خاطر اینکه اصلاح و تربیت بدون حمایت و هدایت تاثیر زیادی بر روی فرد ندارد و این مرکز مراقبت بعد از خروج است که به حمایت و هدایت مددجویان آزاد شده می ­پردازد.

د-آموزش فنی و حرفه­ای و نقش آن در جلوگیری از بازگشت مجدد
یکی از بخش­های مهم مرکز مراقبت بعد از خروج مهم مرکز مراقبت بعد از خروج بخش اشتغال و حرفه­آموزی است، از آنجا که بیکاری یکی از عوامل عمده مشکلات جامعه ما محسوب می­گردد، اما این معضل اقتصادی، اجتماعی در میان زندانیان آزادشده به مراتب چشمگیر­تر است. به عبارت دیگر مددجویان آزاد شده پس از آزادی به علت حس بدبینی و عدم اعتمادی که افراد عادی نسبت به آنها دارند به آسانی آنان را در محیط کار خود نپذیرفته و حاضر به ارجاع کار به آنان نمی باشند. بدین لحاظ داشتن سو پیشینه و عدم امکان معرفی ضامن معتبر نیز یکی از موانع اشتغال بکار مددجویان آزاد شده است. بنابراین به تنهایی نمی­توانند مشکلات خود را حل و فصل نمایند و در نتیجه برای تامین و امرار معاش خود با مشکلاتی مواجه خواهند شد و بالاجبار مرتکب جرم ناخودآگاه خواهند شد. به همین جهت نیاز به مرکز مراقبت بعد از خروج احساس می­گردد.[۱]

مرکز مراقبت باید در وهله اوّل شبانه­روزی و مخصوصی زنان جوان و پسران نوجوان و خصوصا اطفال بی­سرپرست باشد که بعد از آزادی از زندان علاوه بر وظیفه نگهداری، امر حرفه آموزی و یافتن شغل برای حرفه آموخته شده و در یک کلام به سرانجام رسانیدن هر یک از این افراد به عهده بگیرد.

در کنار این مراکز باید کمیته­هایی تشکیل شود که سرمایه­بری کم اما نیروی­بری زیاد داشته باشند. تجربیات سال­های متمادی نشان داده است که آموزش حرفه هایی از قبیل کفاشی اعم از تولیدی و تعمیر کفش، گلسازی مصنوعی، پرورش گل، نجاری شامل رشته های مختلف معرق­کاری، قالب­سازی میز، صندلی و … سیم کشی ساختمان، مکانیک خودرو و لوله کشی ساختمان و… به خوبی توانسته ­اند بسیاری از زندانیان آزاد شده را تحت پوشش قرار دهند. علت آن است که مشاغل مذکور نیاز به تخصصی بالا نداشته و به دلیل سادگی نیاز به وجود افراد ماهر ندارد. همچنین نیاز به سرمایه گذاری کلان نیز نداشته و اگر مددجویی بخواهد می ­تواند با سرمایه اندک در گوشه منزل این کارها را انجام بدهد. به همین جهت سازمان زندان ها باید بودجه­ای داشته باشد تا بتواند به افراد آزاد شده و جویای کار به صورت تعاونی وام کم بهره پرداخت نماید و افزون بر پرداخت وام بر نحوه اجرای کار و تهیه مواد اولیه، توزیع کالای تهیه شده، بازاریابی نظارت

کافی داشته باشد.[۲]

اهم وظایف بخش آموزش و حرفه­آموزی و اشتغال مرکز مرکز مراقبت بعد از خروج شامل:

حمایت از مددجویان و پیگیری زمینه اشتغال و حرفه آموزی به آنان؛
فراهم آوردن زمینه بازگشت مددجویان به شغل قبلی؛
ارائه مشاوره شغلی و حرفه آموزی به مددجویان؛
طرح پرونده­های مددجویان در کمیته اشتغال مرکز؛
ارجاع پرونده مددجویان به بخش بهداشت و درمان و روانشناس، جهت تعامل شغلی مددجو با ویژگی­های شخصی و رفتاری و نیز وضعیت جسمی آنان؛
معرفی مددجویان به مراکز اشتغال و اداره کار امور اجتماعی؛
معرفی مددجویان جهت استفاده از وام اشتغال صندوق حمایت از فرصت های شغلی و دریافت مدارک مورد نیاز جهت وام؛
مکاتبه با ارگان­ها و سازمانهای دولتی در حهت رفع مشکلات اشتغال مدجویان؛
معرفی مددجویان به مراکز فنی حرفه ای جهت آموزش و برگزاری آزمون و نیز دریافت گواهینامه در فنی و حرفه ای.
 

ه-شرح وظایف روابط عمومی
پل ارتباطی مرکز با مددجویان از یک طرف و جامعه و نهادهای اجتماعی از طرف دیگر، ازجمله فعالیت­های اساسی واحد ارتباط عمومی مرکز مراقبت بعد از خروج می­باشد. فعالیت مناسب این بخش در معرفی و ارائه خدمات مرکز و نحوه مراجعه، سیر مراحل و تعقیب پرونده های مددجویان دارای اهمیت ویژه­ای است. جذب کمک­های مردمی، جذب همکاری­های نهادهای اجتماعی و سازمان های دولتی و غیر دولتی و تغییر نگرش جامعه نسبت به مددجویان آزاد شده از کانون از فعالیت های عمده این واحد است. وظایف اصلی روابط عمومی شامل:

سعی در ایجاد بسترهای مناسب در جلب همکاری مطبوعات، رادیو و تلویزیون؛
برقراری ارتباط مردم و رسانه های جمعی وفق مقررات و ضوابط سازمان زندانهای کشور؛
جمع­آوری گزارش و عملکرد فعالیت های واحدها و بخش های مختلف مرکز مراقبت ؛
تهیه و تدوین اخبار، بیانیه­ها، اطلاعات، آگاهی­ها و پیام­های مرکز مراقبت به منظور اطلاع­رسانی و انعکاس آن در رسانه­های جمعی به منظور اطلاع­رسانی وفق مقررات؛
بررسی مطالب مطروحه در وسایل ارتباط جمعی در رابطه با فعالیت­های مرکز مراقبت به منظور اطلاع­رسانی و انعکاس به مسئولین و در صورت لزوم با رعایت تشریفات قانونی پاسخگویی به آنها؛
نظارت بر حسن اجرای امور انتشاراتی مرکز مراقبت بعد از خروج وفق مقررات سازمان زندانهای کل کشور؛
بررسی دیدگاه­ها و سنجش افکار عمومی در چهارچوب وظایف محوله و ارائه نتایج حاصله به مسئولین امر به منظور اتخاذ روش­های مطلوب و تدوین طرح­ها و برنامه­ها؛
تحلیل محتوای کمّی و کیفی مطبوعات کشوری در خصوص فعالیت های مرکز مراقبت بعد از خروج؛
تهیه عکس، اسلاید و فیلم از فعالیت­های مرکز مراقبت و ایجاد آرشیو سمعی و بصری؛
همکاری و مبادله اطلاعات با سازمان یونیسف؛
مشارکت و برنامه ریزی جهت برگزاری سمینارها، کنفرانس ها، گردهمایی ها، نمایشگاهها و…؛
انجام سایر اموری که بر حسب ضرورت از طریق ریاست مرکز مراقبت جهت اقدام ابلاغ می­گردد.
از بخش­های دیگر مرکز مراقبت بعد از خروج می توان به واحد خدمات اجتماعی، بخش بهداشت و درمان، بخش ارائه تسهیلات، واحد پشتیبانی و بازرگانی، واحد طرح برنامه واحد پایش و ارزشیابی اشاره نمود. هر یک از واحدهای مذکور زیر نظر رئیس بخش مراقبت بعد از خروج و با توجه به وظایف از پیش تعیین شده به فعالیت و ارئه خدمات به مددجویان آزاد شده می­پردازند.

گفتار چهارم- نحوه ی ارتباط مددجویان با محیط خارج از کانون
با ورود مدجو به محیط بسته، رابطه اطفال و نوجوانان با محیط آزاد قطع می­شود. جدایی و دوری از خانواده و دوستان و محیط آزاد اجتماع سبب افسردگی، تشویش، تاثیر و تالم و گاهی هم موجب خشونت و عصبانیت باطنی مددجو از محیط کانون می­شود. این محرومیت و محدودیت نباید به اندازه ای برسد که فرد خود را بی­کس، بی­پناه و مطرود از اجتماع تلقی و تصور کند و امیدی به بازگشت به اجتماع نداشته باشند. برای تقویت روحیه مددجو و ارتباط او با خارج از محل نگهداری و تشویق او برای بازگشتن به جامعه باید به او اجازه داد که بتواند با خویشان و خانواده خود تماس تلفنی و ملاقات و مکاتبه داشته باشد و در صورت حسن رفتار و رعایت مقررات به مرخصی فرستاده شود.

الف-مرخصی
مطابق آیین­نامه اجرایی سازمان زندانها و اقدامات تامینی و تربیتی در موارد ازدواج، فوت بستگان نسبی و سببی درجه نخست از طبقه نخست یا ابتلا آنان به بیماری حاد که به سبب آن برای مدّت طولانی قادر به حرکت نباشد، یا بروز هر گونه حادثه غیر مترقبه و یا معضلی که اعزام محکوم به مرخصی را ایجاد نماید. در صورتی که محکوم پس از تحمل حداقل یک ماه از محکومیت با توجه به نوع جرم ارتکابی و میزان محکومیت، اگر از شخصیت، اخلاق و رفتار مناسبی برخوردار باشد با تایید شورای طبقه بندی پس از اخذ تامین مناسب حداکثر پنج روز در ماه به مرخصی می ­تواند برود. دراعیاد مذهبی و عید نوروز و عید­های اقلیت­های مذهبی و دینی رسمی کشور، شورای طبقه بندی می ­تواند به مدت ۷ روز به آنها مرخصی دهد.[۳]

در کانون اصلاح و تربیت نیز در صورت داشتن حکم محکومیت و نشان دادن رفتار مناسب، مددجویان می­توانند برای مرخصی به منزل بروند (­­­مگر در مواقعی که دادگاه مرخصی را منع کرده باشد) با این حال بدرفتاری و عدم رعایت قوانین و مقررات در کانون موجب محرومیت مددجو از مرخصی می­شود و موضوع به دادیار ناظر و دادسرا اعلام می­شود. اگر به مددجویی در کانون مشکوک شوند و آزمایش نشان دهد که مواد مخدر مصرف کرده است به مدت سی روز از مرخصی محروم می شود. در صورت فرار یا اقدام به فرار از کانون، به مدت سه ماه از مرخصی محروم می شود.

چنانچه والدین مددجو اعلام نمایند که در هنگام مرخصی بدرفتاری کرده یا از دستور آنها سرپیچی نموده یا به یکی از اعضای خانواده حمله کرده است تا دو ماه از مرخصی محروم می­گردد.ضمناً اعطای دوباره مرخصی مشروط به اعلام رضایت خانواده است.

ب-آزادی
مطابق ماده ۲۷ ایین نامه اجرایی کانون اصلاح و تربیت « مدیران کانون اصلاح و تربیت موظف است که به محض اتمام دوره توقف طفل در کانون نسبت به آزادی وی اقدام نماید و در صورت فوت طفل مراتب را باید فوراً به دادسرا و رئیس دادگاهی که او را اعزام داشته است اعلام نماید.»

در اوایل دهه ۱۹۶۰، رهیافتی متفاوت از نظریه جرم­شناسی به وجود آمد. اگرچه این رویکرد با عنوان نظریه برچسب زنی، شاخه ای از نظریه­ های پیشین به حساب می­آمد، اما از دیدگاهی جدید پرسش­هایی در مورد بزه و بزهکاران مطرح می­ کند که با تعاریف پیشین در مورد کج رفتاری به چالش بر می­خاست.[۲]
نکته شایان توجه این است که نظریه پردازان برچسب زنی بنا داشته اند تا این دیدگاه، بیشترین کاربرد خود را در حوزه تشکیلات قضایی جوانان و نوجوانان داشته باشد. استدلال آنها در این خصوص، آن است که افراد جوان از آسیب­پذیری ویژه ای در برابر فرآیند برچسب زنی برخوردارند و به همین سبب احتمال بیشتری دارد که بدون توجه به پیامدهای کار، در برابر واکنش اجتماعی رسمی عکس­العمل نشان دهند.[۳]

طرفداران برچسب زنی به ملاحظه تاثیر برچسب­ها بر روی فردی که برچسب خورده پرداختند. این جنبه از برچسب زنی، برچسب را به عنوان یک متغیر مستقل و یک عامل سببی نگاه می­ کند که رفتار انحرافی را بوجود می آورد. این مساله ممکن است از دو راه به وجود آید: ۱) برچسب ممکن است توجه مخاطبان برچسب­ زن را جلب کرده و موجب شود تا آنان برچسب زدن فرد را نگاه کرده و دنبال کنند. ۲) برچسب ممکن است از سوی فرد درونی شود و به قبول نوعی مفهوم خودی از انحراف بیانجامد .هرکدام از این دو فرآیند ممکن است به تقویت کج رفتاری و آفرینش یک «­منحرف حرفه ای» بیانجامد.

در میان مسایلی که برچسب به وجود می­آورد، به واکنش بعدی نیز می توان اشاره کرد. افرادی که برچسب خورده­اند، از این نظر که مردم نسبت به آنها توجه بیشتری دارند، در چشم می­آیند. این بیشتر در چشم آمدن، اغلب موجب می­شود که کارهای آنان از نزدیک­تر و دقیق­تر مورد توجه قرار گیرد و لذا کشف دوّمین و سوّمین موارد رفتار انحرافی احتمالاً بیشتر از مورد اول امکان­پذیر است. مساله مهمتر آنکه افرادی که در مشاغل مرتبط با فرآیند انحرافی قرار دارند (­عوامل مربوط به عدالت کیفری)، زمانی که یک فرد مورد توجه دستگاه آنان قرار گرفت، افراد با دقت بیشتر و از نزیکتر مورد توجه قرار می­ دهند. به بیان دیگر افراد برچسب خورده به مشتریان نظام عدالت کیفری تبدیل می­شوند و مانند دیگر مشاغل خوب تجاری ، این نظام، حساب مشتریان خود را به خوبی دارد. آنانی که یک بار برچسب خورده­اند، مثلاً کسانی که به طور مشروط آزادند یا مجرمان سابق، مشکل می­توانند از این مورد توجه مخاطبان قرار گرفتن بگریزند و لذا رفتار بعدی آنان، احتمالاً مورد شناسایی و برچسب خوردن دوباره قرار خواهند گرفت.

زمانی که یک برچسب اصلی قرار است احتمالاً در میان افراد دارای ویژگی های طبقه پایین توزیع شود، این توجه، به تقویت تقصیر آن افراد به عنوان منحرف می انجامد. افرادی که به عنوان «کج رفتار» شناسایی شده ­اند، دارای شانس کمتری برای درستکاری در دنیای عادی خود هستند. این مساله بدان معناست که راه های رایج به سوی موفقیت اغلب قطع شده و راه های غیر قانونی به عنوان تنها راه باز باقی مانده، نمایان می شوند. لذا برچسب­زنی بر این استدلال است که طبقه پایین از فرآیند برچسب­زنی، لطمه خورده است و دارای عنوان منحرف می­باشد که از خلال برچسب­زنی باقی مانده است.[۴] نقاط عمده این نظریه به شرح ذیل است:

جامعه دارای ارزش­های چندگانه ای است که با درجات مختلف بر روی یکدیگر قرار می­گیرند.
کیفیت رفتار هر فرد تنها وسیله به کارگیری ارزش ها تعیین می شود. شناسایی یک فرد به عنوان رفتار

انحرافی از خلال واکنش نسبت به آن رفتار تعیین می­شود.
انحراف، کیفیتی از واکنش است و ذات یک رفتار نیست. اگر واکنشی وجود نداشته باشد، انحرافی وجود ندارد.
زمانی که یک رفتار از سوی مخاطبان اجتماعی دریافت شد و برچسب انحراف خورد، فردی که آن رفتار را مرتکب شده، نیز برچسب فرد منحرف را می خورد.
زمانی که برچسب خورده ها از نظر اجتماعی نسبت به مخاطبان خود از قدرت کمتری برخوردار باشند، احتمال انجام فرآیند واکنش نشان دادن و برچسب زدن، بیشتر است. از این رو، مربوط کردن انحراف به آنانی که در جامعه از قدرت کمتری برخوردارند، رایج تر است.
واکنش­کنندگان (­افراد، گروه های اجتماعی، موسسات مجری قانون) آنانی راکه به عنوان مجرم شناسایی شده ­اند از نزدیک­تر و دقیق­تر مورد مشاهده قرار می­ دهند و لذا، انحرافات بیشتری را در آنها پیدا می­ کند. اعمال بعدی به عنوان نوعی واکنش، با سرعت بیشتری صورت می­گیرد و برچسب­ها نیز با شدت بیشتری زده می­شوند.
زمانی که یک فرد برچسب خورد، مخاطبان اورا با همان عنوانی که برچسب حکایت از آن دارد، می­بیند. فردی که برچسب مجرم بودن را خورده، پیش از هر چیز و بیش از هر چیز، مجرم در نظر آورده می­شود. دیگر خصوصیاتی که توسط برچسب پوشیده نشده است، ممکن است به فراموشی سپرده شود.
یک فرد، علاوه بر آنکه ممکن است از نظر مخاطب به یک منحرف «تبدیل» شود، این احتمال نیز هست که فرد شروع به پذیرش برچسب به عنوان یک هویت شخصی کند.پذیرش یک برچسب، به قدرت مفهوم شخصی اولیه فرد (از خودش) نیروی فرآیند برچسب زنی بستگی دارد.
تغییر در مفهوم شخصی، منجر به درونی شدن ویژگی فرد منحرف، با تمام خصوصیت­ها و اسنادهای آن می شود.
رفتار انحرافی بیشتر( انحراف ثانویه) محصول زندگی و عمل در درون نقش برچسب منحرف است که اغلب به عنوان بخشی از خرده فرهنگ انحرافی تلقی می شود.[۵]
این نظریه را شاید بتوان در میان عواملی قرار داد که نوجوانان و جوانان را به سوی تکرار جرم سوق می­دهد. کودکان و نوجوانان مجرمان واقعی و بالذات نیستند،  به عبارت دیگر جرم در آنها بیشتر محصول یک اشتباه و خطاست که یا از طرف خانواده یا از طرف محیط سر زده است به عبارت دیگر بیشتر قربانیان محیط جرم­آلودند. این کودکان و نوجوانان وقتی در فرایند رسیدگی های قضایی، با سیستم عدالت کیفری برخورد پیدا می کنند، برچسب متهم، مجرم، سابقه دار، محکوم و… را بر خود لمس می کنند. به عبارت دیگر آنها با این عناوین زندگی می­ کنند و از آنجا که در سنین هویت یابی قرار دارند به راحتی در «قالب مجرم» شکل بندی می شوند. این امر باعث می شود که کودک و نوجوان تا آخر عمر خود را با عنوان یک مجرم بشناسد و سعی در زندگی در گروه های کند که از نظر آنها این برچسب قابل پذیرش باشد. این امر را می توان عاملی در مسیر تکرار جرم از سوی آنها تلقی کرد. زیرا کودکان و نوجوانان دیگر این امر را قبول کرده­اند که آنها یک مجرم­اند و دیگر ترسی از برخورد دستگاه قضایی باآنها ندارند پس در همان قالب با ویژگی های آن زندگی را ادامه می­ دهند.

ه- نظریه یادگیری اجتماعی
پیش از آنکه بتوان نظریه یادگیری اجتماعی را ستود، فهمی پایه ای از نظریه یادگیری عامل- پایه ضروری است. نظریه یادگیری عامل در ارتباط با تاثیر رفتار یک فرد بر روی محیط و به دنبال آن پیامدهای آن تاثیر بر روی فرد می­باشد .به گفته اسکینر [۶] رفتار به واسطه پیامدهایش شکل می­گیرد و حفظ می­شود. لذا رفتار محصولی از رخدادهای حال و گذشته زندگی فرد است. احتمالات مربوط به تقویت و مجازات (­انگیزه فرد) است که تعیین می­ کند آیا تکرار یک رفتار خاص افزایش یافته یا کاهش پیدا کرده است.

یادگیری بدان دلیل روی میدهد که پیامدها درارتباط با رفتار هستند. اگر یک فرد بعد از انجام کاری، تقویت شد، آن رفتار دوباره تکرار می­شود، یعنی رفتار یادگرفته شده است. از سوی دیگر، بعد از انجام یک رفتار معین، مجازات صورت پذیرد، فرد یاد می­گیرد که از آن رفتار باید اجتناب کند. از آنجا که همه مردم دارای تجارب یکسانی از پاداش و تنبیه در گذشته نیستند، برخی از آنها، برخی رفتارها را آموخته، و برخی دیگر را چنین نکرده اند .سرانجام هر محیطی شامل موقعیت های احتمالی گوناگونی است که هر کدام می تواند نشانه ها و پیامدهای گوناگونی را برای یک رفتار فراهم می آورد. تفسیر نادرست از یک موقعیت و به دنبال آن، این فرض که یادگیری گذشته، به کار بسته خواهد شد، کاری نسبتاً ساده است اما مساله اینجاست که در واقع چنین نخواهد شد.

نظریه یادگیری اجتماعی همچنین مفهوم تقلید یا «مدلسازی» را به عنوان مفهوم محوری فرایند یادگیری مورد لحاظ قرار می­دهد. این مساله با ملاحظه رفتار دیگران وارد فرایند یادگیری می­شود. به عنوان مثال اگر برخی افراد برای برخی رفتارها پاداش بگیرند، فردی که شاهد آن موقعیت است، می ­تواند آن رفتار را یاد بگیرد. در این حال، مشاهده­گر، به نیابت از سوی او تقویت می شود. نظریه مستقیم عامل به این نکته تاکید دارد که یادگیری باید بر پایه رفتار و پیامدهای به کار گرفته شده برای فرد و نه دیگر افراد باشد. لذا، نظریه یادگیری اجتماعی از این نظر متفاوت است که محیط اجتماعی را به فرایند یادگیری اضافه می کند. تحت چنین رهیافتی است که نه تنها از دیگر افراد اطراف ما، بلکه از تلویزیون و سینما نیز می توان یاد گرفت.

در سال ۱۹۶۵ جفری[۷]  اولین مقاله خود مربوط به رفتار مجرمانه و نظریه یادگیری عامل را به چاپ رساند. خلاصه کوتاه از عوامل تقویت ترجیحی( نظریه جفری) به قرار زیر است. مردم دارای تجربه یکسانی با گذشته نیستند؛ از این رو، ماجراهای ایجاد کننده شرایط در آنها متفاوت است. تجربه انگیزه روزانه مردم نیز دارای معانی مختلفی است که اشکال گوناگونی از تقویت را بوجود می آورد. در میان این انگیزه ها، برخی بیشتر بر روی رفتار مجرمانه، اثر داشته اند. لذا برخی از مردم برای انجام رفتار مجرمانه تقویت شده ­اند و برخی نیز مجازات گردیده­اند. از آنجایی که اغلب پیامدها نسبتاً متناوب هستند (­به ندرت چیزی همیشه پاداش داده می­شود یا مجازات می گردد) رفتار مجرمانه هر بار که واقع می شود، تقویت یا مجازات نمی شود. در عوض تجربه گذشته برای حفظ رفتار مجرمانه جاری کافی است.

سرانجام جفری تاکید نمود که مهمترین اشکال تقویت، تقویت مادی مانند پول و اتومبیل است. در نتیجه تقویت ترجیحی بدین معنی است که فرد نیازمند داشتن معاشرت ها نیست تا پیامدهای تقویت کننده رفتار مجرمانه را فراهم آورد، زیرا محصول جرم به خودی خود می تواند تقویت کننده باشد.

به طور خلاصه می توان گفت که توسعه نظریه یادگیری اجتماعی محصول ترکیب نظریه معاشرت ترجیحی با نظریه های یادگیری روانشناختی است. رفتار چه انحرافی و چه غیر انحرافی، اگر در یک محیط اجتماعی تقویت شده باشد، می توان انتظار حفظ آنرا داشت. لذا مساله مربوط به جرم شناسان رفتاری، فهم این مساله است که این تقویت ها از کجا ریشه می گیرد؟ امروزه جفری پیشنهاد می دهد که تقویت بیولوژیکی، بر پایه مرکز لذت- درد در مغز قرار دارد. نقاط عمده این نظریه به شرح ذیل است:

رفتار انسان، گرد جست و جو به دنبال لذت و پرهیز از درد دور می­زند.
دو مفهوم موجود در یادگیری رفتار عبارتند از تقویت و مجازات، تقویت موجب افزایش تکرار یک رفتار می­شود در حالیکه مجازات موجب کاهش این تکرار می­گردد.
رفتار مجرمانه از خلال تقویت های مادی و اجتماعی آموخته می­شود، درست به همان شکل که هر رفتار دیگری آموخته می­شود. این فرایند یادگیری محصول تجارب گذشته و حال است. از این رو، تمام افراد دارای دستگاه مختلفی از رفتارهای فرا گرفته شده و پیامدهای مورد انتظار هستند.
تقویت اجتماعی هم به عنوان عامل یادگیری رفتار انحرافی و هم عامل تعیین ارزش هایی( تعاریفی) که رفتار خوب یا رفتار بد، و رفتار مطلوب و یا نامطلوب را تعریف می کند، عمل می­ کنند.
تعاریف اجتماعی که اساساً به شکل دیگر رفتار، فراگرفته می­شود، به عنوان نشانه هایی برای اینکه آیا یک رفتار خاص تقویت خواهد شد یا نخواهد شد، عمل می­نماید.